شکل را میتوان به عنوان معادلی برای واژهی فرم استفاده کرد. زیرا این دو واژه کاربردهای مشابهی در هنر تجسمی دارند. به طور کلی، شکل هم به سطح دوبعدی و هم به حجم و هم به نمایش تصویری شکلها و حجمها گفته میشود. به بیان دیگر به تصاویری که برای نمایش دوبعدی یا سهبعدی اشیا و موضوعات به روی سطح ترسیم میشوند، شکل میگویند.
انواع شکل
از نظر حالت، شکلها یا هندسی و ساده هستند، مثل دایره؛ مثلث و چهارگوش و یا تلیقی پیچیده و مرکب از شکلهای ساده میباشند، مثل شکلهای آلی موجودات زنده، سنگها و درختان.
شکلها از طریق بصری با مخاطبان آثار تجسمی ارتباط برقرار میکنند و آنها را تحت تاثیر قرار میدهند. در یک اثر تجسمی موضوعات، معانی و احساسات مورد نظر هنرمند از طریق اشکال و ترکیب آنها بر بیننده تاثیر میگذارد. به این معنا خطوط، بافتها، تیرگی-روشنی و رنگها نیز در قالب شکل تاثیرات خود را باز میکنند و سبب ایجاد تخیلات و تصاویر ذهنی گوناگونی میشوند.
تغییر و ابداع شکل
روشهای ابداع شکلهای جدید از شکلهای ساده به شرح زیر است:
1- از طریق برداشتن قسمت یا قسمتهایی از یک شکل سادهی هندسی و در نتیجه تغییر دادن آن میتوان شکلهای جدید را تا بینهایت بهوجود آورد.
2- با ترکیب وکنار هم قرار دادن و تکرار دو یا چند شکل ساده میتوان به شکلهای جدید و متنوع دست یافت که هر یک ماهیت مستقل خود را داشته باشد.
3- از طریق برش دادن و یا اصطلاحا شکستن اشکال ساده و ترکیب مجدد آنها به صورت دیگر، میتوان شکلهای تازهتری با حالتهای بصری متنوع را بهوجود آورد.
به خط پیرامونی و دور ظاهری یک سطح یا حجم، شکل می گوییم؛ که آن را از زمینه یا فضای اطرافش جدا میکند. شکلها انواع مختلف دارند. شکلهای طبیعی، اشکال دنیای طبیعی اطراف ما را نشان میدهد. صورت ساده شده این اشکال با حفظ ویژگیهای اصلی در معماری نیز کاربرد پبدا میکند. بعضی از اشکال، نتیجهی تغییر علامت حروف، اعداد یا سایر سمبلهای شناخته شده هستند مانند خوشنویسی و یا خطوط بنایی در معماری بنایی. بعضی از اشکال، شکل هندسی دارند و بر اساس کیفیات بصری که واجد آن هستند بر احساس و ادراک انسان تاثیر میگذارند.
مثلث، مربع و دایره؛ اصلیترین اشکال هندسی هستند، این اشکال در بعد سوم؛ هرم، مکعب و کره را ایجاد میکنند.
مثلث
مثلث متساویالاضلاع نیز دارای سه ضلع و سه زاویهی مساوی است. هنگاهی که این شکل بر قاعدهاش قرار بگیرد پایدارترین شکل هندسی است ومثل یک کوه استوار به نظر میرسد؛ اما چنانچه بر یکی از راسهای خود قرار بگیرد حالتی کاملا ناپایدار دارد. مثلث بهواسطهی زوایای تندی که دارد سطحی مهاجم و شکلی ستیزنده به نظر میرسد که همواره در حال تحول و پویایی است.
مثلث بیانگر استحکام و پایداری است و عموما در فرمهای سازهای و پوشش ساختمان بهکار میرود زیرا بدون تخریب اعضای آن، شکل آن تغییر نمیکند. مثلث وقتی متکی بر قاعدهاش قرار گیرد از نظر بصری پایدار است و بر روی راس ناپایدار و پویا به نظر میرسد. مثلث از نظر ادراکی و بصری میتواند بیانگر تحرک، انقباض و تقابل باشد.
مربع و مستطیل
از چهار ضلع و چهار زاویه مساوی ساخته میشود و از تغییرات زاویهها و ضلعهای آن، اشکال چهارگوش متنوعی بهوجود میآید. مربع برخلاف ئایره نماد صلابت، استحکام و سکون است. این شکل مظهر قدرت زمین و مادی و در عین حال از زیباترین اشکل هندسی است.
مربع به عنوان یک عنصر بصری بیانگر خلوص و عقلانیت است. تساوی چهار ضلع و چهار قائمه، بیانگر قانونمندی و وضوح آن است. این شکل، بر هیچ جهت خاصی تاکید ندارد. با استقرار بر روی یک ضلع پایدار به نظر میرسد و بر روی راس ناپایدار و پویا میباشد.
مربع در حالت قائم بیانگر ثبات و صداقت و نمایشگر جهت افقی و عمودی است که برای انسان، مهمترین مرجع برای حفظ تعادل و حرکت است.
مستطیل را میتوان فرم تغییر یافتهی مربع در نظر گرفت که از یک جهت بزرگ شده است. در حالیکه وضوح، استحکام و پایداری مستطیل گرایش به یکنواختی دارد، تغییر اندازه، تناسب، رنگ، بافت، محل استقرار و جهت آن میتواند عامل تنوع گردد.
مستطیل، غالبترین شکل در آثار معماری است و به سادگی قابل اندازهگیری و ترسیم است. با دقت و سهولت، قابل پیاده کردن و اجرا است. به خوبی با مستطیلهای دیگر ترکیب شده، به راحتی قابل توسعه است. اشکال مستطیل، با عناصر سازهای ساختمان، مبلمان و لوازم خانه به راحتی تطبیق مییابد و به همین لحاظ بیشترین کاربرد را در طراحی معماری دارد.
دایره
دایره، شکل کاملی است که حرکت جاودانه و مداومی را نشان میدهد. درعین حال دایره نماد نرمی، لطافت، سیالیت، تکرار، درونگرایی، آرامش، پاکی و صمیمیت و آن جهانی بودن به شمار میآید. به همین دلیل دایره همیشه بهعنوان یک شکل کامل مورد توجه هنرمندان بوده است.
دایره شکلی است، متمرکز و درونگرا که بر مرکز خود تاکید دارد. این شکل بیانگر وحدت، تداوم و خلوص است و مانند خطوط منحنی، احساسی از نرمی و لطافت را القا میکند. اشکال دایرهای شکل معمولا پایدار و در زمینه خود، خودمرکز هستند. دایره در ترکیب با سایر اشکال و خطوط، پویا و پرتحرک ظاهر میشود، اشکال و فرمهای دایرهای شکل، کاربرد زیادی در معماری دارند و بیانگر نرمی در فرم و سیالیت در حرکتاند و رشد بیولوژیک را القا مینمایند.